به يك نكته لازم است و آن اينكه : گاهى قضيه متيقّنه و مشكوكه متعدد هستند مثلا متيقّن ما عبارت است از وجود المقتضى مثل نار و مشكوك ما عبارت است از وجود المانع مثل رطوبت و گاهى اين دو قضيه اتحاد دارند مثلا متيقّن عدالت زيد بوده و مشكوك نيز همان است در اين صورت متيقّن و مشكوك با يقين و شك از لحاظ زمانى به چهار قسم منقسم مىشوند : الف . هم زمان متيقّن و مشكوك متعدد و هم زمان يقين و شك متعدد است اين فرض تنها در مواردى است كه متعلق يقين و شك متعدد باشد و گرنه با فرض اتحاد متعلق‌ها محال است كه هم متعلق‌ها در دو زمان و هم خود يقين و شك در دو زمان باشد . ب . هم زمان متيقّن و مشكوك واحد و هم زمان يقين و شك واحد باشد يعنى متيقّن عدالت زيد يوم الجمعة باشد و مشكوك هم همين ، از طرفى هم يقين به عدالت زيد يوم الجمعة در روز شنبه داشته باشم و هم روز شنبه شك در عدالت زيد يوم الجمعة داشته باشم اين تناقض است ؛ زيرا در آن واحد نسبت به شىء واحد محال است هم متيقّن و عالم ، هم شاك و جاهل باشم . ج . زمان يقين و شك متحد ، ولى زمان متيقّن و مشكوك متعدد باشد مثلا الآن يقين دارم به اينكه زيد ديروز عادل بوده و الآن هم شك دارم كه زيد امروز عادل است يا خير چنين موردى مجراى قانون استصحاب است . د . زمان متيقّن و مشكوك متحد ، ولى زمان يقين و شك متعدد مثلا از ديروز تا به حال يقين داشتم كه زيد عادل است ، ولى از حالا به بعد شك مىكنم كه آيا زيد از اول عادل بود يا من خيال مىكردم كه عادل است اينجا مجراى قاعدهء اليقين و شك سارى است فتبين الفرق بين القاعدتين . ( خذ فاغتنم ) 5 . امر پنجم عبارت است از اينكه : متعلق يقين و شك واحد باشد به عبارت ديگر متيقّن و مشكوك وحدت داشته باشند به تعبير سوم قضيه متيقّن و مشكوك واحد باشند يعنى به همان امرى كه يقين تعلق گرفته مثل عدالت زيد به همان امر هم شك تعلق بگيرد تنها زمان متيقّن با زمان مشكوك متفاوت و متعدد است ، ولى حقيقت و ماهيت شىء واحد است ؛ يعنى در هر دو عدالت زيد يا حيات خالد است بنابراين اگر